AKTUALNOŚCI KULTURA

Wystawa „Drzeworyt ludowy – zaginiona sztuka”

Drzeworyt jest jedną z najstarszych technik graficznych. Rozpowszechnił się w Polsce już pod koniec XV i na początku XVI wieku i był wykorzystywany do ilustracji ksiąg, wyrobu kołtryn, czyli obić ściennych kościołów, dworów, a nawet kapliczek. Muzeum Śląskie do 15 sierpnia zaprasza do zwiedzenia wystawy przybliżającej tę ciekawą i mało znaną dziedzinę sztuki ludowej.

Techniką drzeworytu drukowano popularne karty do gry oraz druki dewocyjne, które docierały do odbiorców z różnych środowisk. Drzeworytnictwo ludowe często rozwijało się przy dużych ośrodkach kultu, jak Częstochowa, Kraków, Wilno, Kalwaria Zebrzydowska i Pacławska, oraz tych o charakterze lokalnym, jak Tursko pod Poznaniem, Łąki Bratiańskie na północy Polski oraz Radecznica, Jarosław, Tarnowiec, Kobylanka, Rzeszów i Leżajsk w południowo-wschodniej Polsce. Obrazki dewocyjne odbijane techniką drzeworytniczą, wielokrotnie powielane, były tanie i przez to powszechnie dostępne dla najuboższych pątników.

Drzeworyty ludowe przedstawiały cudowne Madonny, Chrystusa i sceny z jego życia oraz całą plejadę świętych patronów. Dla odbiorców były ważne ze względów religijnych, poza tym strzegły domu i domowników, dobytku oraz zwierząt gospodarskich. Największe zainteresowanie tą dziedziną sztuki ludowej nastąpiło na początku XX wieku – poszukiwano wtedy zachowanych jeszcze drzeworytów i klocków, powstały pierwsze opracowania naukowe, podjęto również próby wskrzeszenia drzeworytu ludowego.

Kołtryna, drzeworyt wzdłużny, odbitka z XIX-wiecznego klocka drzeworytniczego z warsztatu Kostrzyckich z Płazowa k. Lubaczowa, pocz. XX w., fot. Sonia Szeląg, zbiory Muzeum Śląskiego w Katowicach.
Chrystus Frasobliwy, drzeworyt wzdłużny ręcznie kolorowany, Piotr Sagan, ośrodek w Bobrku k. Oświęcimia, 1825–1900, zbiory Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie.

W drzeworytnictwie artyści ludowi i działający dla ludu stworzyli typ grafiki odrębnej stylowo. Cechami charakterystycznymi ludowych drzeworytów były płaszczyznowość, brak perspektywy, mocny kontur wzbogacany kreskami modelującego szrafowania, pełniącego głównie funkcję dekoracyjną, a także symetria i niezwykłe nasycenie ornamentem wzbogaconym – poza kreskowaniem – innymi jeszcze drobnymi motywami na płaszczyźnie szat czy tła.

Kompozycję uzupełniały i dopełniały inskrypcje, niekiedy trudne do odczytania, gdyż drzeworytnicy często byli niepiśmienni. Niewielu drzeworytników znamy z imienia i nazwiska. Wiemy, że w Płazowie od lat 30. XIX wieku drzeworyty odbijali Maciej Kostrzycki, a potem jego syn, także Maciej; w Leżajsku działali Tomasz Bąkowski i Ksawery Stankiewicz, a w Bobrku koło Oświęcimia – Sagan i Wojciech Bryndza. Większość drzeworytników pozostaje anonimowa, czasem znamy jedynie ich inicjały. Powszechnie za drzeworytnika uważano tego, kto wykonywał klocki, oraz tego, kto odbijał z nich drzeworyty. Ludowy drzeworyt to przede wszystkim drzeworyt wzdłużny – deska drzeworytnicza do wykonywania odbitek cięta była wzdłuż pnia, a więc zgodnie z kierunkiem włókien. Klocki sporządzano zazwyczaj z drewna jabłoni, gruszy, czereśni, lipy, olchy. Drzeworyty ludowe odbijano ręcznie i najczęściej kolorowano.

Ekspozycja prezentuje polskie drzeworyty i klocki drzeworytnicze z XVIII, XIX oraz z początku XX wieku. Pokazuje efekty zainteresowań tą dziedziną sztuki ludowej i próby jej wskrzeszenia. Prezentuje także współczesne jej przykłady.

Kurator: Krystyna Pieronkiewicz-Pieczko

Św. Franciszek, drzeworyt wzdłużny, odbitka wykonana w Krakowie w latach 1972–1986 z klocka drzeworytniczego z 1972 r. autorstwa Piotra Dymurskiego z Grobli k. Bochni, zbiory Muzeum im. prof. Stanisława Fischera w Bochni